مسجد جامع دماوند، یکی از مساجد شبستانی و کهن ایران است، که در مرکز شهر و در موقعیت کنونی مسجد جامع قرار دارد. طرح کلی نقشۀ اصلی عبارت از یک حیاط مستطیل شکل با رواق هایی در پیرامون آن است. مهم ترین بخش مسجد، شبستان آن است که دارای پنج ناو طولی با شش ردیف ستون است. اهمیت مسجد جامع دماوند ازنظر نقشه و طرح آن بوده است، ولی تاکنون به آن توجه نشده است.  نمای شبستان از داخل حیاط، دارای سه دهانه با طاق قوس تیزه دار است که دهانۀ میانی، کمی عریض تر و مرتفع تر از دهانه های مجاور خود است که از ویژگی های مساجد اولیه ایران است. همین مسجد با ویژگی های دورۀ سلجوقی، تزئینات، کتیبه ها، مناره و... تاریخ آن را به این دوره می رساند؛ لذا عدم تجانسی میان طرح، نقشه و ویژگی های شبستان با ویژگی های دورۀ سلجوقی این مسجد وجود دارد. این پژوهش سعی دارد به بازنگری تاریخ ساخت این بنا بپردازد. روش پژوهش این نوشتار توصیفی-تاریخی، تحلیلی است که مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای و گردآوری اطلاعات تاریخی لازم خصوصاً تاریخ شهر دماوند پرداخته و سپس با داده های حاصل از بررسی میدانی، بنا مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. پرسش های اصلی پژوهش عبارتنداز: چگونه می توان وجود مسجد اولیه و نیز وجود بنایی پیش از اسلام را در مکان مسجد جامع اثبات کرد؟  با توجه به داده های موجود ساخت مسجد جامع دماوند به چه تاریخی بازمی گردد؟ بررسی نشان می دهد که مسجد اولیه برروی پایه های بنایی از پیش از اسلام ساخته شده و هم چنین می توان سه دورۀ ساخت برای مسجد جامع پیشنهاد داد؛ دورۀ اول، مسجد اولیه با نقشۀ شبستانی که بر اثر زلزله تخریب گردید. دورۀ دوم، مسجد سلجوقی برروی بقایای مسجد اولیه با همان نقشۀ شبستانی با ویژگی های دورۀ سلجوقی ساخته شد که آن هم بر اثر زلزله تخریب گردید. دورۀ سوم، مسجد فعلی برروی پایه های مسجد سلجوقی در دورۀ پهلوی دوم ساخته شده است.

تالارهای ستون دار ریشه ای کهن در معماری ایران دارند و در دوره های تاریخی مختلف مورداستفاده قرار گرفته اند. تالار ستون دار به دلیل پاسخ گویی برای نیاز به داشتن فضاهای تجمعی و نیز شکوهی که این عنصر از طریق کثرت و ارتفاع ستون ها، در فضا می آفریند؛ در کاربری های رسمی، اجتماعی و کاخ های تشریفاتی نمایان شده است. اولین نمونه ی آن در تپه حسنلو شناسایی و از دوره ی ماد در نوشیجان و گودین، بناهایی با تالار ستون دار کشف شده است. این عنصر در دوره ی هخامنشی، در ساختار تالار بارعام و تشریفات به کار می رود. تالار ستون دار بعد از اسلام، ابتدا برای ساخت شبستان، در مساجد اولیه مورداستفاده قرار گرفت؛ اما دیری نپایید که این عنصر، تنها محدود به ساخت خانه ها و مساجد نواحی سردسیر و کوهستانی شد. پرسش پژوهش حاضر، علاوه بر بررسی سیر تحول تالارهای ستون دار، این است که خواستگاه تالارهای ستون دار در مساجد چوبی آذربایجان در دوره ی اسلامی کجا بوده است؟ با آغاز دوره ی صفوی، طبق کتیبه های موجود، اکثر مساجد این سبک در شهرها و روستاهای آذربایجان، هم زمان با حکومت شاه طهماسب اول، ساخته شدند. به دلیل کمبود کاوش های باستان شناسی و نبود کتیبه ی تاریخ ساخت در برخی دیگر از مساجد چوبی آذربایجان و ماندگاری کم تیرها و ستون های چوبی، نمی توان در مورد خاستگاه و الگوی اولیه ی این مساجد نظر قطعی که موردپذیرش همگی محققین باشد، مطرح کرد. فرضیه ی پژوهش حاضر در مورد تاریخ ساخت تالارهای ستون دار در معماری بعد از اسلام در ایران به آغاز دوره ی صفوی محدود نمی شود؛ بلکه طبق مطالعات انجام گرفته، یکی از مشخصات بارز معماری سلجوقی در منطقه ی آذربایجان، استفاده از تالارهای ستون دار چوبی در ساخت مساجد بومی این منطقه بوده است و ساخت آن در مساجد کشورهای آسیای مرکزی، کشمیر و آناتولی در دوره های قبل تر از صفوی تجربه شده است. شیوه ی پژوهش در این مقاله، تاریخی-تفسیری می باشد. همچنین در مطالعات تطبیقی با دیگر نمونه های معماری، از روش بررسی قیاسی نیز بهره گرفته شده است.

This paper examines in detail the little-known Friday Mosque (masjid-i jāmi‘) of Firdaus, located southwest of the Khurasan, which has had a key role in developing Saljuq architecture in the area. The original scheme of the mosque was unclear. The lofty īwān and two flanking dome chambers on the west (qibla) side of the courtyard are the central core of the mosque. The main aim of the article is to analyse the architecture of the mosque and demonstrate its association with the architectural style of the Saljuq mosque in the Khurasan area.  During the conservation and restoration measures in 2006, some fresh materials were unearthed. The new findings shed light on the original features of the mosque and revealed its formation. The paper describes the city's history, defines its architectural characteristics, and then analyses the present information for replying to the research questions. Owing to the outcomes of the archaeological investigation, the study suggests the general scheme of the mosque as a further example of the two- īwān mosque, which may be dated to the late years of the 6th /12th century. Despite the importance of the mosque, no lengthy study has been published about the building. The accurate drawing of the plan and sections of this monument, with the proposal scheme for the reconstruction of the mosque, are being published in this paper for the first time

  بازار کاشان دربردارندۀ یازده مسجد تاریخی است. این مساجد در کنار بناها و مجموعه های دیگر، بخش های مهمی از پیکرۀ بازار را تشکیل می دهند؛ و علاوه بر این در شکل گیری هویت بازار نیز نقش دارند. ازاین رو شناخت مساجد از جمله الگو و نحوۀ شکل گیری شان و جایگاهی که از آن برخوردارند، از اهمیت برخوردار است و به شناخت دقیق تر بازار کاشان منجر می شود. همانند سایر عناصر تاریخی شهرها، این مساجد نیز تغییر کرده اند و گاه بخش هایی از آن ها از بین رفته و یا پس از تخریب به صورت جدیدی بازسازی شده اند. در این مطالعه، شناخت الگوها و نحوۀ کنارهم قرارگیری اجزا و فضاهای اصلی مساجد مدنظر است. لذا هدف این پژوهش شناخت و دسته بندی مساجد بازار کاشان است. در این راستا سه سؤال اصلی قابل طرح است: مهم ترین فضاهای مساجد بازار کاشان کدام اند؟ این مساجد دچار چه تغییراتی شده اند و از نظر کالبدی فضایی چه انواعی را شامل می شوند؟ این مطالعه به روش توصیفی تاریخی و همراه با پیمایش های میدانی صورت گرفته و تلاش شده تا طرح و ترکیب مساجد با یکدیگر مقایسه شوند. مطالعات صورت گرفته نشان می دهند که بازار کاشان عمدتاً و بلااستثنا شامل مساجد شبستانی است و هیچ کدام از مساجد یادشده فضاهای گنبدخانه و ایوان ندارند. این در صورتی است که نمونه های مهمی همچون مسجد جامع، مسجد میرعماد و مسجد وزیر در کاشان دربردارندۀ دو فضای مهم گنبدخانه و ایوان هستند. این مطالعه همچنین نشان می دهد که مساجد بازار تاریخی کاشان را می توان به دو گونۀ شبستانیِ بدون صحن و شبستانی با صحن تقسیم بندی کرد. علاوه بر این، مساجد شبستانی دارای صحن را نیز می توان در دو دسته جای داد: نخست، آن هایی که دارای صحن یا حیاطی دارای تشخص فضایی هستند و دوم آن هایی که حیاط در آن ها طرح یا جایگاه خاصی ندارد و صرفاً شامل فضاهای باز بدون شکل و تشخص است.

هدف این پژوهش دست یابی به شرایط بهینه در ریز ازدیادی کلزا بر اسیکانپوس، القای کالوس زایی و تولید گیاهچه ها با روش کشت در شیشه بوده است. جدا کشت های محور زیر لپه ای رقم طلایه این گیاه در محیط کشت پایه موراشیگ و اسکوگ (MS) به همراه انواع و غلظت های متفاوتی از مواد تنظیم کننده رشد گیاهی نظیر 2 و -4 دی کلروفنوکسی اسید (2,4-D)، بنزیل آدنین (BA) و اندول بوتیریک اسید (IBA) در ظرف های پتری کشت شدند. نتایج آزمایش های زیاد و تکرار آن ها نشان داد که: در محیط کشت پایه MS دارای 2 میلی گرم در لیتر بنزیل آدنین و نیز در همین محیط کشت دارای 1 تا 2 میلی گرم در لیتر IBA همراه با 1 میلی گرم در لیتر BA کالوس های سفید رنگی ایجاد می شدند که وقتی قطر آن ها به 5 تا 6 میلی متر می رسید اندام های هوایی تشکیل می دادند. با حذف BA از محیط کشت و انتقال نو ساقه ها به محیط دارای 1 میلی گرم در لیتر IBA ریشه ها تولید شدند و گیاهچه های کاملی را به وجود آوردند. در محیط کشت دارای 2 میلی گرم در لیتر BA و غلظت های متفاوتی از 2,4-D کالوس های زردرنگی به وجود آمدند که ویژگی های کالوس های رویان زا را داشته و بررسی های میکروسکوپی در برش های طولی و عرضی آن ها وجود ساختارهای ابتدایی رویانی را در آن ها به اثبات رسانید. در محیط های کشت پایه MS با بیش از 2 میلی گرم در لیتر IBA و 1 میلی گرم در لیتر BA کالوس های قهوه ای رنگی پدیدار شدند که رشد بسیار کمی داشته و در نهایت از بین رفتند.

معماری اسلامی به ویژه مساجد مولود الهام درونی هنرمند است که از حکمت و معنویت حاکم بر تعالیم انسانی نشات می گیرد. در دیدگاه توحیدی سنت، با نگاه معناگرایانه به شکل های معاری که از طریق اعداد و هندسه تحقق می یابند، نگریسته می شود. از این دیدگاه معماری مساجد، ارایه دهنده اشکال و تزیینات گوناگون در جهت نشان دادن مفهوم وحدت می باشد. علیرغم نگاه عرفانی در بسیاری از کتب به معماری مساجد، تاکنون تحقیق و پژوهش جامعی در زمینه شناسایی و علل بکارگیری اعداد مقدس در ساختار و تزیینات مساجد صورت نگرفته، لذا ضروری است با بهره گیری از منابع عرفانی به بررسی معانی باطنی اعداد به کار رفته در ظرف مفهومی سنت با هدف فهم معانی از نگاه یک عارف یا صوفی، پرداخته شود. در این نوشتار سعی می شود با تکیه بر مطالعات کتابخانه ای و میدانی، مفاهیم اعداد به کار رفته در تزیینات مسجد جامع ورامین- که از نمونه های کامل و باشکوه مساجد چهار ایوانی در دوران ایلخانی می باشد و به لحاظ فنون معماری و خصوصیات تزیینی بسیار مورد توجه واقع شده است- ارایه گردد. باشد تا این نیم گام علمی راهگشای تحقیقات کامل تر و تخصصی تر در این زمینه بوده تا با دست یافتن به معانی ضمنی آن به غنای فرهنگ ایرانی دست یابیم.

مساجد همواره نقش مهمی در جوامع اسلامی ایفا کرده اند و ارتباطات گروهی در این محیط ها اهمیت ویژه ای دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی این ارتباطات در مسجد صفا انجام شده است.روش:جامعه مورد مطالعه شامل تمامی فعالان فرهنگی مسجد بوده و نمونه گیری هدفمند می باشد.با20نفر از مربیان، کمک مربیان و اعضای هیئت شورایی مصاحبه های نیمه ساختاریافته انجام ومصاحبه ها بر اساس اشباع نظری متوقف شده اند.برای تحلیل و کدگذاری داده ها از تکنیک تحلیل مضمون استفاده شد. نتایج: یافته ها نشان می دهد ارتباطات گروهی در مسجد صفا شامل مضامینی مانند:بازآفرینی اجتماعی و توانمندسازی جامع، سلسله مراتب مربی محور/خواص محور،حمایت شبکه محور، خیر جمعی و عقلانیت عملیاتی، ارزیابی عملکرد مستمر، پویایی و تنوع نقش ها، برون سپاری برنامه ها، برنامه ریزی نیازمحور و تخصصی و تربیت پذیری تعاملی و تلفیقی است.با توجه به ادبیات علمی موجود،نقش مساجد به عنوان نهادهای اجتماعی و فرهنگی تأثیرگذار بر زندگی افراد و جامعه مورد توجه بوده است. مطالعات پیشین ابعاد مختلفی از جمله تأثیر مساجد بر روابط اجتماعی، نقش تربیتی مساجد و کارکردهای ارتباطی آن ها را بررسی کرده اند. بحث و جمع بندی: این تحقیق با بررسی عمیق تر ارتباطات گروهی، به این دانش موجود افزوده و ابعاد تازه ای از این روابط را آشکار می کند. نتایج این پژوهش نشان می دهد ارتباطات گروهی در مسجد صفا به سمت نوعی ارتباطات آئینی حرکت می کند. این ارتباطات، پیش از اینکه ابعاد انتقالی و مناسکی از بالا به پایین داشته باشند، دارای ابعاد آئینی خاص خود هستند. در این وضعیت، ارتباطات گروهی در مسجد صفا نه تنها به گسترش پیام های دینی و معارف اسلامی می پردازند، بلکه بر حفظ جامعه در بعد زمان و تحولات روز نیز تمرکز دارند.

به رغم تفاوت های موجود در فرم ساختمانی و تزیینات معماری در دو مسجد امام (جامع عباسی) در اصفهان و سلطان احمد در استانبول، شاهد نوعی وحدت در بیان حقیقتی ابدی هستیم که آن ها را از شرایط و مقتضیات زمان رهایی می بخشد و منجر به دوام و بقای این دو بنا می گردد. این مسئله گویای سمبلیسم حاکم بر نقوشی است که ورای صورت ظاهر، متضمن شهود حقایق ازلی و جاودانه است. هدف از این تحقیق بررسی عناصر تزیینی ای است که در این دو مسجد به کاررفته، به ساختار و فضای آن ها وحدت بخشیده و آنها را جاودانه ساخته است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و برای بررسی و تحلیل مطالب از روش کتابخانه ای و میدانی استفاده شده است. از نتایج تحقیق چنین می نماید که عواملی چون توحید، انتزاع گرایی، غایتمندی، رمزگونگی و زیبا بودن مورد توجه هنرمندان مسلمان بوده و به رغم تفاوت های موجود در این دو بنا که حاصل تفاوت فرهنگ ها بوده، روح حاکم از وحدت متعالی پیام اسلام نشئت گرفته است.

معماری اسلامی به مثابه یکی از بزرگترین شاخه های هنر اسلامی، توانسته است بخش عظیمی از خصوصیات هنر اسلامی در بستر زمان و در طول دوره های گوناگون را نهادینه سازد. ویژگی های معماری اسلامی بیش از هر چیز در وجود مسجد متجلی شده است، که خود تجسم هماهنگی، نظم و آرامش در طبیعت است. فضایی که پروردگار آن را به مثابه خانه همیشگی مسلمانان برای عبادت تعیین کرده است. معماری مساجد در دوران های مختلف دستخوش تحولات گوناگونی بوده و هر دوره تاریخی ویژگی های خاص خود را نمایان کرده است. مساجد امام اصفهان و وکیل شیراز به عنوان دو نمونه از دو دوره تاریخی مختلف نشانگر ویژگی های معماری دوران خود می باشد. پرسش مورد نظر این پژوهش بر این مبنا استوار است که معماری مسجد وکیل شیراز و امام اصفهان به عنوان شاخص های دو دوره متوالی دارای چه ویژگی های مشترکی می باشد و چه عناصری از معماری مسجد وکیل را می توان متاثر از مسجد امام اصفهان دانست؟ از این رو این پژوهش بر آن است تا با بررسی، مقایسه و تحلیل عناصر و ویژگی های دو شاهکار هنر و معماری اسلامی ایران، یعنی مسجد امام اصفهان و مسجد وکیل شیراز به شباهت ها و تفاوت های حاکم در نگرش آن ها و هویت های طراحی مساجد فوق بپردازد. به منظور انجام این مهم از راهبرد توصیفی تحلیلی به همراه روش قیاسی بر پایه عناصر ساختار فضایی و عملکردی صورت پذیرفت. با مطالعه منابع کتابخانه ای و میدانی از طریق مشاهده و استفاده از کروکی و نقشه اطلاعات گردآوری شده، بررسی و تحلیل گردیده و در قالب جدول های ارایه شده اند. آنچه یافته های این پژوهش نشان می دهد که معماری مساجد دارای ویژگی های مشترکی است که در دوران های مختلف از جمله صفویه و زندیه دنبال شده است. اما ویژگی های متفاوت این دو مسجد نشان می دهد که احتمالا حکومت زندیه به جای الگوبرداری از صفات مساجد جامع دوره قبل از خود (صفویه)، بر زمینه تاریخی-شهری شیراز متکی بوده است. در واقع می توان گفت معماری مسجد وکیل به لحاظ کارکردی و فضایی تشابهاتی با مسجد امام دارد اما در سازماندهی فضا و تناسبات دارای ویژگی های خاص خود است. مسجد وکیل شیراز علیرغم مسجد امام اصفهان که با استفاده از عناصر عمودی دارای ابهتی کم نظیر در فضای شهری است، از شیوه شبستانی که در تمام مساجد شیراز رایج بوده، بهره برده است.

زمینه و هدف: معماری مساجد و بناهای نظیر آن که با روان مخاطبین در ارتباط است، نیاز به شناخت بیشتر عوامل محرک در این فضاها را ضرورت می بخشد. یکی از این نمونه ها مسجد نصیرالملک است که طراحی منحصر به فرد شبستان آن به دلیل تعدد شیشه های رنگی و تاثیری که بر روی مراجعین می گذارد، بررسی اطلاعات و داده های مربوط به آن را حائز اهمیت می نماید. هدف اصلی این پژوهش دسته بندی داده های شیشه های رنگی بر اساس کد رنگی دیجیتال، دست یافتن به میانگین، واریانس و ارتباط رنگی غالب در هر دهانه، تحلیل اثر روانی رنگی ارسی های شبستان بر افراد و ارائه ی جدولی از کدهای رنگی موجود در تمامی دهانه های شبستان است. روش بررسی: با وجود حجم بالای داده های جمع آوری گردیده، تحلیل آن ها به وسیله روش های معمولی امکان پذیر نبوده، به همین دلیل روش پژوهش در این تحقیق براساس کدنویسی با زبان پایتون و کار با الگوریتم های هوش مصنوعی است، که پس از برداشت داده های مورد نیاز و انجام محاسبات پیچیده آماری، رنگ های موجود در ارسی ها جهت تحلیل به کدهای رنگی تبدیل گشته و پایگاه داد ه ای برای هر ارسی به فرم ماتریسی از اعداد در قالب کدهای رنگ RGB تشکیل گردیده است. یافته ها: ترکیبات رنگی در ارسی های مسجد در یک پیوستگی و رابطه ریاضی بسیار دقیقی با یکدیگر قرار دارند، هر یک از این رنگ ها در رابطه ترکیبی خود تاثیرات مشخصی بر روی کاربران میگذارد که در جداول به تفصیل به آنها پرداخته شده است. بحث و نتیجه گیری: میانگین و واریانس اعداد محاسبه شده، رنگ غالب در ردیف های مختلف شبستان را به نمایش در آورده است که بر اساس آن ها پلان رنگی فضای شبستان و همچنین جدولی بر پایه اطلاعات استخراج گردبده ترسیم شده است. از طرفی نیز پیوستگی رنگ ها با یکدیگر سنجیده گشته که نشانگر وجود ارتباط مثبت و پیوستگی در میان داده ها است.